|
 De plaats Geleen wordt voor het eerst genoemd in een middeleeuws archiefstuk uit 1148. In dat stuk is sprake van ene ‘Wilhelmus nobilis vir de Glene’ (Willem, edelman van Glene). De naam Geleen vindt zijn oorsprong in het Germaanse woord ‘glana’, dat ‘schitterend, helder schijnend’ betekent. In eerste instantie werd zo de beek genoemd en later één van de nederzettingen die op haar oevers ontstond.
Het bestuurs- en rechtsgebied van het kerspel Geleen omvatte ook de dorpen Lutterade, Krawinkel en (Geleens) Neerbeek.
Zeker sinds 1257 was het kerspel Geleen in handen van de machtigste heren van onze regio, de Valkenburgers. Na een lange strijd komt in 1378 het Land van Valkenburg vast in handen van de hertog van Brabant en gaat het deel uitmaken van de Brabantse Landen van Overmaas. Als in 1430 de Brabantse tak uitsterft valt dit gebied toe aan het huis van Bourgondie, Filips de Goede. Toen Filips II, heerser over de Bourgondische gebieden en koning van Spanje, in financiële nood zat ging hij over tot het verpanden van delen van zijn landen. In 1558 verleende hij het gebied, bestaande uit Geleen, Spaubeek en Sint-Jansgeleen de status van heerlijkheid en verpandde het aan Arnold II Huyn. Het dagelijks bestuur werd door de heren van Geleen overgelaten aan een door hen aangestelde schout (later drossaard), schepenen en een secretaris.
Op 16 mei 1654 werd de heerlijkheid Geleen door Filips IV tot graafschap verheven. Het graafschap Geleen omvatte vanaf 1664 behalve de voormalige heerlijkheid Geleen ook de heerlijkheid Oirsbeek (inclusief de plaatsen Amstenrade, Merkelbeek en Bingelrade) en de heerlijkheid Brunssum (inclusief de plaatsen Jabeek en Schinveld).
De afwikkeling van de Vrede van Munster, die in 1648 een einde maakte aan de Tachtigjarige Oorlog, werd in deze regionen pas afgerond in 1661-1663 met de sluiting van het partage-tractaat, dat de verdeling van de Landen van Overmaas regelde. Geleen kwam, evenals de Zuidelijke Nederlanden, onder Spaans-Habsburgs gezag.
Door de Spaanse opvolgingsoorlog en het daaruit voortvloeiende barriere tractaat (1715) gingen de Zuidelijke Nederlanden en de Spaanse Landen van Overmaas, en dus ook Geleen, over in Oostenrijks-Habsburgse handen.
Als lokale heer werden de Huyns in 1669 opgevolgd door de Van Salms en deze vanaf 1735 door prinsen Van Ligne. In 1779 kocht de gefortuneerde Luikse zakenman Willems het graafschap. Hij liet het in 1788 na aan zijn nichtje, die met de graaf Marchant d’Ansembourg was getrouwd. Bij de komst van de Franse revolutionaire legers in 1794 vluchtte het gezin en werd het graafschap Geleen opgeheven. Jean-Baptiste graaf Marchant d’Ansembourg was de laatste bezitter van het graafschap.
In 1794 werd de regio bezet door de Franse revolutionaire legers. In 1795 werd Geleen, als onderdeel van het Departement van de Nedermaas, ingelijfd bij Frankrijk. Het graafschap Geleen werd opgeheven. Tot 1800 zou Geleen, met twaalf andere plaatsen onderdeel uit maken van het kanton Oirsbeek. In 1800 kregen gemeenten de laagste bestuursbevoegdheden toebedeeld; Geleen werd met de dorpen Opgeleen, Lutterade, Krawinkel en Geleens-Neerbeek een aparte gemeente.
Na de Franse tijd maakte de gemeente in de jaren 1815-1830 deel uit van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (Nederland en België), in de jaren 1830-1839 van België en vanaf 1839 van het huidige Koninkrijk der Nederlanden. De grondwet van 1848 en, daaruit voortvloeiend, de gemeentewet van 1851 stelden de raad aan het hoofd van de gemeente.
Geleen bleef tot 2001 een zelfstandige gemeente. Op 1 januari 2001 werden Geleen, Sittard en Born gefuseerd tot één gemeente, Sittard-Geleen.
Belangrijke publicaties over de geschiedenis van Geleen:
Schrijnemakers M.J.H.A. e.a., Geleen van dorp tot Mauritsstad (Geleen, 1952)
Diverse auteurs, Tijdschrift Heemkunde Geleen, (Geleen 1979 e.v.)
Schrijnemakers M.J.H.A., Geschiedenis van Geleen, deel I (Geleen, 1998)
Schrijnemakers M.J.H.A., Geschiedenis van Geleen, deel II (Geleen, 2005)
Diverse auteurs, Gemeente Geleen 1815-2000 (Geleen 2002)
|
