Euregionaal Historisch Centrum Sittard-Geleen

‘Munster glene’ wordt het eerst vermeld in een oorkonde uit 1202. Geleen verwijst naar de beek waaraan de nederzetting tot ontwikkeling kwam. Munster komt van het latijnse monasterium (klooster). Welk klooster hier in het Geleendal bezittingen had liggen en daarmee het dorp zijn naam heeft gegeven, is niet met zekerheid vast te stellen. Er wordt verondersteld dat er in de tweede helft van de twaalfde eeuw een proosdij lag, die ondergeschikt was aan de abdij van Sint-Vaast nabij Atrecht. Na de opheffing van de proosdij zou in de dertiende eeuw een deel van de bezittingen zijn verkocht. De bezittingen rond het vroegere munster bleef men Munstergeleen noemen. De hoeven rondom het niet verkochte deel werden ter onderscheiding Abshoven genoemd. 

In de dertiende eeuw was Munstergeleen zeer waarschijnlijk grotendeels bezit of  een leen van de heer van Born. In 1287 lijkt Munstergeleen nog een eigen schepengericht te hebben gehad, maar eind dertiende eeuw kwam Munstergeleen onder de jurisdictie van de ‘Gerichtszwang Sittard’. Dat betekende dat de ingezetenen van Munstergeleen voor hun administratieve en juridische zaken waren aangewezen op de schepenbank Sittard.

De ‘Gerichtszwang Sittard’, waarvan Munstergeleen onderdeel ging uitmaken was rond 1280 in handen gekomen van de heren van Valkenburg. Tot 1400 bleef het in handen van de Valkenburgers en een zijtak van dit geslacht. In 1400 werd het gebied met de heerlijkheden Born, en Susteren verkocht aan de hertog van Gulik.

Bijna een eeuw lang werd dit gehele gebied verpand aan verschillende heren. Vanaf 1494 gaat het onder de naam ambt Born effectief deel uitmaken van het hertogdom Gulik. De ambtman, de vertegenwoordiger van de hertog, zag erop toe dat de wetten en bevelen van de hertog in zijn ambt werden uitgevoerd. De plaatselijke vertegenwoordiger van de dorpsgemeenschap was de ‘Vorsteher’ die ook belast was met de belastingheffing.

In 1555 werden de gerechten binnen het ambt Born gereorganiseerd. Sindsdien vormde Munstergeleen met de plaatsen, Broeksittard, Hillensberg, Sittard, Susterseel, Tudderen en Wehr een rechtsgebied. De rechtspraak werd uitgeoefend door de schepenbank te Sittard onder voorzitterschap van een voogd.

In 1794 werd de regio bezet door de Franse revolutionaire legers. Munstergeleen ging vanaf 1795 met zestien andere plaatsen onderdeel uitmaken van de municipaliteit Sittard. Vanaf 1798 met negentien andere van de municipalité du Canton Sittard. In 1800 kregen gemeenten de laagste bestuursbevoegdheden toebedeeld. Munstergeleen werd met de gehuchten Windraek en het thans in Duitsland gelegen Hillensberg een aparte gemeente. In 1801 werd het gebied van het voormalige Gulikse ambt Born als deel van het Departement van de Roer ingelijfd bij Frankrijk.

Na de Franse tijd werd bepaald dat de plaats Munstergeleen tot het grond­gebied van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (Nederland en België) zou gaan behoren. Na de definitieve grensbepaling tussen Nederland en Pruisen maakte het gehucht Hillensberg geen deel meer uit van de gemeente Munstergeleen. Van 1830-1839 maakte de gemeente deel uit van België. Vanaf 1839 van het huidige Koninkrijk der Nederlanden. De grondwet van 1848 en de daaruit voortgevloeide gemeentewet van 1851 stelden de raad aan het hoofd van de gemeente.

Munstergeleen bleef tot 1982 een zelfstandige gemeente. Per 1 januari 1982 ging Munstergeleen met Limbricht onderdeel uitmaken van de nieuwe gemeente Sittard. Op 1 januari 2001 werden Sittard, Geleen en Born gefuseerd tot één gemeente: Sittard-Geleen.

Belangrijke publicaties over de geschiedenis Munstergeleen:

M.J.H.A. Schrijnemakers, Abshoven 1901-1951 (Sittard, 1951)

M.J.H.A. Schrijnemakers e.a., Munstergeleen. Een monografie over een Limburgse gemeente (Maastricht, 1963)

G.H. Maassen, Munstergeleen zoals het was (Sittard, 1985)

Lei Limpens, Munstergeleen. Straatnamen en hun herkomst (Sittard, 2009)