Euregionaal Historisch Centrum Sittard-Geleen

De plaats Sittard wordt voor het eerst vermeld, als Siter, in 1157. Over de betekenis van de plaatsnaam Sittard bestaan twee gangbare opvattingen.

Hij zou ontstaan zijn uit de veldnaam Siter, terrein tegen de helling, in dit geval het hele terrein aan de noordhelling van de Kollenberg. De veldnaam zou gebruikt zijn om een van de nederzettingen op dit terrein aan te duiden, en wel degene die zich het sterkst ontwikkelde en uitgroeide tot de stad Sittard. Een andere betekenis van Siter is een voor de koning en zijn mensen afgebakend domein binnen een gemeenschappelijk bosgebied. Een motte, gelegen aan de huidige Oude Markt, zou de kern van dit domein zijn geweest en zijn uitgegroeid tot de stad Sittard.

De villa (‘grondheerlijkheid’ of  ‘domein’) Sittard was een gebied met diverse nederzettingen. Het versterkte kerkelijk en wereldlijk centrum van dit gebied ontving in 1243 van de minderjarige Walram II (de Goede) en diens moeder Elisabeth van Bar stadsrechten. De ontwikkeling van de nederzetting Sittard werd hierdoor sterk gestimuleerd. Het heerlijkheidsgebied Sittard omvatte oorspronkelijk de villa Sittard (de kern met omliggende gehuchten en gemene gronden) en de kerkdorpen Wehr en Broeksittard. Later werden Munstergeleen en Hillensberg aan de ‘Gerichtszwang Sittard’ toegevoegd. 

Sittard viel het grootste deel van dertiende eeuw onder gezag van hertogen van Limburg en een zijtak van dit geslacht. Rond 1280 kwam het gerechtsgebied Sittard in handen van de heren van Valkenburg. Tot 1400 bleef het in handen van de Valkenburgers en een zijtak van dit geslacht. In 1400 werd het met de heerlijkheden Born, en Susteren verkocht aan de hertog van Gulik. Gedurende bijna een eeuw werd dit gehele gebied verpand aan verschillende heren. Vanaf 1494 gaat het onder de naam ambt Born effectief deel uitmaken van het hertogdom Gulik. De ambtman, de vertegenwoordiger van de hertog, zag erop toe dat de wetten en bevelen van de hertog in zijn ambt werden uitgevoerd. Een voogd was als voorzitter van de schepenbank belast met de rechtspraak. In 1555 werden de schepenbanken van Tudderen en Susterseel opgenomen in die van Sittard. De bestuurlijke zaken en de financiën van de stad waren in handen van een jaarlijks te benoemen burgemeester.

In 1794 werd de regio bezet door de Franse revolutionaire legers. In 1795 werd Sittard de zetel van de municipaliteit Sittard die de plaatsen Berg, Born, Broeksittard, Buchten, Einighausen, Grevenbicht, Guttecoven, Hillensberg, Holtum, Limbricht, Sittard, Susteren, Susterseel, Tudderen, Urmond en Wehr omvatte. In 1798 werd Sittard de zetel van het kanton Sittard dat behalve bovengenoemde plaatsen ook Havert, Höngen, Millen en Saeffelen omvatte. In 1800 kregen gemeenten de laagste bestuursbevoegdheden toebedeeld. Sittard werd met de buitendorpen Leyenbroek, Ophoven, Overhoven, Stadbroek en Windraek een aparte gemeente. In 1801 werd het gebied van het voormalige Gulikse ambt Born als deel van het Departement van de Roer ingelijfd bij Frankrijk.

Na de Franse tijd maakte de gemeente in de jaren 1815-1830 deel uit van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (Nederland en België), in de jaren 1830-1839 van België en vanaf 1839 van het huidige Koninkrijk der Nederlanden. De grondwet van 1848 en de daaruit voortvloeiende gemeentewet van 1851 stelden de raad aan het hoofd van de gemeente.

In 1942 werd Broeksittard toegevoegd aan de gemeente Sittard. Limbricht en Munstergeleen werden met ingang van 1 januari 1982 eraan toegevoegd.

Sittard bleef tot 2001 een zelfstandige gemeente. Op 1 januari 2001 werden Sittard, Geleen en Born gefuseerd tot één gemeente: Sittard-Geleen.

Belangrijke publicaties over de geschiedenis van Sittard:

Kentgens e.a., Sittard: de ingangspoort van Neerlands mijngebied in het schoone Limburg (z.pl., [1924])

A.H. Simonis e.a., Sittard, historie en gestalte (Sittard, 1971)

P. Néve red., Sittard uit bronnen geput (Sittard, 1993)

P.B.N. van Luyn, Stadt Sittardt, een grensoverschrijdend verleden (Sittard, 1993)

M. Vleeshouwers e.a., Sittardse cultuurdragers (Sittard, 1999)